Cizre İç Kale Kazısı

COĞRAFİ KONUM

Şırnak İline bağlı Cizre ilçesi, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde, Cudi ve Gabar dağ sıralarının kesiştiği alanın güneyinde ve Dicle Nehri’nin Türkiye topraklarından ayrıldığı son sınırda yer almaktadır. Cizre, hem nehir taşımacılığı hem de askeri yolların kavşak noktasında kurulmuştur. Dicle Nehri’nin bu alanda çeşitli dönemlerde yatağını değiştirmesi,  şehrin ada görünümüne kavuşmasına neden olmuştur. Etrafı Dicle Nehri ile sarılan yerleşim, Arapça “ada” anlamına gelen “el-Cezire” ismiyle anılmıştır. Ayrıca şehrin yöneticisi Ömer’den yola çıkarak “Cezire-i İbn-i Ömer” olarak da adlandırılmıştır.

Kaledeki Hudut Tabur Komutanlığı’nın 2010 yılında alanı boşaltılmasının ardından, sur duvarlarında restorasyon çalışmalarını gerçekleştirmek üzere Cizre Kaymakamlığı girişimlerde bulunmuştur. 2013 yılında başlatılması hedeflenen restorasyon ve yıkım çalışmalarının daha sağlıklı gerçekleştirilebilmesi için de bir kurtarma kazısı talep edilmiştir. Mardin Müzesi Müdürlüğü’nün başkanlığında 2013-2017 yılları arasında kazı, konservasyon çalışmaları Mardin Müzesi tarafından restorasyon çalışmaları ise Cizre Kaymakamlığı tarafından gerçekleştirilmiştir. Toplam 76 açmada kazı ve konservasyon çalışmasının yanı sıra 6 yapının restorasyonu tamamlanmıştır.

 

TARİHÇE

Yapılan yüzey araştırmaları sonucunda bölgede Seramikli Neolitik, Halaf, Ubaid, Geç kalkolitik, Tunç Çağı, Demir Çağı, Helenistik/Part, Geç Roma, Sasanilerin izlerine rastlanmıştır. 7. yüzyılın ortalarında İslam hâkimiyetine giren Cezire Bölgesi, Emevi ve Abbasi hâkimiyetinin ardından Melikşah Dönemi’nde Selçukluların, 12. yüzyılın ortalarında Eyyubilerin, emirliklerin kurulduğu 13. yüzyılda Zengiler’in hâkimiyetinde olduğu tarihi kaynaklardan bilinmektedir. 1479 yılında şehir, Uzun Hasan ile Akkoyunlular hâkimiyetine girmiş olup kısa süreli el değişikliğinin ardından Osmanlı hâkimiyeti altında 17. yüzyıl ile 19. yüzyıl arasında, Diyarbakır sancağına, 19. yüzyılın ortalarında ise Musul’a bağlanmıştır. Şuan Şırnak iline bağlı ilçe olarak varlığını sürdürmektedir.

Dicle Nehri kenarında, 50 hektar genişliğinde düz bir alanda kurulmuş olan kale, Diyarbakır yöresine özgü bazalt ile sarı kalker taşının karışık kullanılmasından oluşturulan ve Diyarbakır surlarıyla aynı özellikleri taşımaktadır. Kendi içinde birçok yapıyı barındıran geniş bir alana yayılmıştır.

İç kale içerisindeki yapılar genel olarak güney ve kuzeydeki surlar üzerine inşa edilmiştir. Burada, Sarayburnu/Aslanlı Kapı, İç kale Beylikler Dönemi ve Osmanlı Dönemi mimari kalıntıları,  Mem u Zin Zindanı/Burcu, Yemekhane Binası, Çamaşırhane Binası, Seyfiye Medresesi, Kubbeli Yapı Kompleksi,  Karargah Binası, Sultan Abdülhamit Han zamanında Mustafa Paşa tarafından yaptırılan Hamidiye Kışlası, Belek Burcu ve sur duvarlarının bir kısmı bugün mevcuttur.